Historia Wrocławia pod panowaniem niemieckim to okres dramatycznych przemian i wydarzeń, które ukształtowały obecne oblicze miasta. Od pruskiego przejęcia władzy w 1741 roku, przez okres napoleoński, dynamiczny rozwój XIX wieku, aż po tragiczne wydarzenia II wojny światowej, miasto doświadczyło zarówno rozkwitu, jak i zniszczenia. Szczególnie dramatyczny był okres nazistowski, zakończony oblężeniem w 1945 roku, które doprowadziło do zniszczenia 65% zabudowy miejskiej.
Pruskie przejęcie władzy
Rok 1741 przyniósł fundamentalne zmiany dla Wrocławia, gdy miasto przeszło pod panowanie pruskie. Wojska Fryderyka II zostały powitane przez mieszkańców z niezwykłym entuzjazmem, co świadczyło o nadziejach pokładanych w nowej władzy. Jednak początkowe obietnice króla pruskiego dotyczące zachowania autonomii miasta szybko okazały się złudne. Już 5 stycznia 1741 roku Fryderyk II rozpoczął systematyczną likwidację dotychczasowych organów administracyjnych.
Nowa władza szybko pokazała swoje prawdziwe oblicze. 7 sierpnia 1741 roku doszło do aresztowania syndyka miejskiego Johanna Heinricha von Gutzmara, a zaledwie trzy dni później 5-tysięczna armia pruska zajęła strategiczne punkty miasta. Wrocław został zmuszony do złożenia hołdu królowi Prus, a następnie systematycznie pozbawiano go dotychczasowej samorządności. Szczególnie dotkliwa okazała się wymiana rajców miejskich – katolickich na protestanckich, przy czym nowi urzędnicy sprawowali swoje funkcje dożywotnio.
Centralistyczna polityka pruska całkowicie zmieniła charakter miasta. Wrocław stał się jednym z trzech miast stołecznych Prus oraz twierdzą, co wiązało się z rozbudową infrastruktury militarnej. Jednocześnie mieszkańcy odczuwali wzmożony ucisk fiskalny, który tylko częściowo był równoważony przez sprawną administrację. Miasto straciło swoją wielowiekową autonomię, a najwyższe stanowiska obsadzano wyłącznie sprawdzonymi, lojalnymi wobec władcy urzędnikami „z zewnątrz”.
Okres napoleoński
Początek XIX wieku przyniósł dramatyczne wydarzenia związane z wojnami napoleońskimi. 6 grudnia 1806 roku rozpoczęło się oblężenie Wrocławia przez wojska francuskie pod dowództwem Hieronima Bonaparte. Miasto nie było przygotowane do obrony, co zmusiło dowódcę garnizonu generała von Thile do desperackiego kroku – spalenia przedmieść, aby utrudnić Francuzom podejście pod mury miejskie.
Oblężenie okazało się niezwykle trudne dla mieszkańców. Od 10 grudnia trwało intensywne bombardowanie miasta, które z krótkimi przerwami kontynuowano aż do początku stycznia 1807 roku. Wrocław bronił się dzielnie, dysponując garnizonem liczącym sześć tysięcy żołnierzy i ponad 200 armat. Jednak presja ze strony cywilnych mieszkańców i brak perspektyw na skuteczną obronę doprowadziły do kapitulacji 5 stycznia 1807 roku.
Okres francuski przyniósł miastu istotne reformy. Wprowadzono nowy system zarządzania z radą miejską pochodzącą z wyborów, choć prawa wyborcze posiadało jedynie około 7% mieszkańców – ci, którzy osiągali dochód minimum 200 talarów rocznie. Zniesiono również ograniczenia cechowe, a mieszczan objęto powszechnym obowiązkiem służby wojskowej. W 1810 roku wydano edykt sekularyzacyjny, który doprowadził do zamknięcia większości klasztorów, z wyjątkiem tych zajmujących się edukacją.
Rozwój miasta w XIX wieku
Druga połowa XIX wieku przyniosła Wrocławiowi dynamiczny rozwój infrastruktury miejskiej. Jednym z najważniejszych osiągnięć tego okresu było powstanie nowoczesnego systemu gazownictwa. W 1847 roku przy ul. Tęczowej powstała pierwsza gazownia na Dolnym Śląsku, która początkowo oświetlała 758 latarni gazowych w centrum miasta. Zapotrzebowanie na gaz rosło tak szybko, że wkrótce konieczna stała się budowa kolejnych zakładów.
Miasto systematycznie się rozwijało, a liczba mieszkańców gwałtownie wzrastała. W latach 1880-1899 populacja Wrocławia zwiększyła się z 271 tysięcy do 411 tysięcy mieszkańców. To wymusiło dalszą rozbudowę infrastruktury – powstały kolejne gazownie: przy placu Drzewnym (obecnie plac Powstańców Warszawy) w 1864 roku oraz przy ul. Trzebnickiej w 1881 roku. Gaz stał się nie tylko źródłem oświetlenia, ale również powszechnym paliwem wykorzystywanym do ogrzewania i napędu urządzeń gospodarstwa domowego.
W 1889 roku podjęto również decyzję o ponownym ufortyfikowaniu miasta. W ramach tego projektu do 1901 roku wybudowano 19 schronów piechoty. Konstrukcje te były niezwykle nowoczesne jak na owe czasy – posiadały trójwarstwową budowę z ceglaną kolebą, metrową poduszką piaskową i granitowo-betonową płytą detonacyjną. System fortyfikacji miał chronić miasto przed nowymi rodzajami pocisków artyleryjskich.
Republika Weimarska i wzrost nazizmu
Okres Republiki Weimarskiej przyniósł Wrocławiowi poważne problemy gospodarcze. Miasto stało się jednym z największych ośrodków bezrobocia wśród ośmiu największych miast Niemiec, co stworzyło podatny grunt dla rozwoju ruchu nazistowskiego. NSDAP wykorzystało tę sytuację, obiecując rozwiązanie problemów ekonomicznych, co przełożyło się na znaczące poparcie w wyborach.
Prześladowania mniejszości
Nastroje antysemickie we Wrocławiu zaczęły narastać już pod koniec XIX wieku, jednak prawdziwy terror rozpoczął się wraz z dojściem nazistów do władzy. Noc kryształowa z 9 na 10 listopada 1938 roku stała się punktem zwrotnym w prześladowaniach ludności żydowskiej. We Wrocławiu zniszczono ponad pięćset sklepów, dziesięć gospód i trzydzieści pięć przedsiębiorstw. Szczególnie dramatycznym wydarzeniem było wysadzenie w powietrze Nowej Synagogi – jedyny taki przypadek podczas ogólnokrajowego pogromu.
Systematyczne prześladowania doprowadziły do masowej emigracji Żydów z miasta. Ci, którzy pozostali, zostali pozbawieni podstawowych praw obywatelskich. W grudniu 1938 roku odebrano im prawa jazdy, zakazano wykonywania zawodów lekarza i adwokata. Żydowscy mieszkańcy nie mogli uczestniczyć w życiu publicznym, zabroniono im wstępu do kin, teatrów i na spotkania publiczne.
Ostatecznym etapem prześladowań były deportacje, które rozpoczęły się pod koniec 1941 roku. Punktami zbiorczymi były między innymi dziedziniec przed Synagogą Pod Białym Bocianem oraz okolice Dworca Nadodrze i placu Strzeleckiego. Transporty kierowano do obozów zagłady w Tormersdorf, Riebingu, Grüssau, Izbicy, Sobiboru, Bełżca, na Majdanek, do Theresienstadt i Auschwitz. Ostatnie wywózki organizowano jeszcze na początku 1944 roku.
Twierdza Wrocław
W sierpniu 1944 roku, w obliczu zbliżającego się frontu wschodniego, Wrocław został ogłoszony twierdzą. Komendantem obrony miasta został początkowo generał Johannes Krause, który jednak nie miał realnej władzy nad rozproszonymi jednostkami Wehrmachtu, Luftwaffe, Waffen-SS i Volkssturmu. Faktyczną kontrolę nad miastem sprawował fanatyczny gauleiter Karl Hanke.
Przygotowania do obrony miasta były chaotyczne i spóźnione. Wrocław nie posiadał odpowiednich fortyfikacji, a istniejące bunkry pochodziły jeszcze z czasów I wojny światowej. Dopiero 17 stycznia 1945 roku ogłoszono alarm bojowy, a trzy dni później rozpoczęto tragiczną w skutkach ewakuację ludności cywilnej. W temperaturze sięgającej -25°C, bez środków transportu i punktów aprowizacyjnych, około 700 tysięcy osób zostało zmuszonych do opuszczenia miasta.
W lutym 1945 roku wojska niemieckie w sile około 80 tysięcy żołnierzy zostały okrążone przez 1 Front Ukraiński Armii Czerwonej. Hitler wydał rozkaz obrony miasta do ostatniego człowieka, a dowództwo twierdzy konsekwentnie odrzucało wezwania do kapitulacji. Mimo beznadziejnej sytuacji, obrona była dobrze zorganizowana, a miasto otrzymywało zaopatrzenie drogą lotniczą i rurociągiem gazowym z Wałbrzycha.
Oblężenie i kapitulacja
Oblężenie Wrocławia trwało niemal trzy miesiące, od 13 lutego do 6 maja 1945 roku. Sowieci przeznaczyli na ten front ograniczone siły, koncentrując się na natarciu na Berlin. Miasto było systematycznie ostrzeliwane przez artylerię i bombardowane z powietrza. 1 kwietnia przeprowadzono masowy nalot z udziałem 750 samolotów sowieckich.
Ostatnie dni obrony były dramatyczne. 30 kwietnia Adolf Hitler popełnił samobójstwo w Berlinie, a 6 maja o świcie gauleiter Hanke uciekł z miasta samolotem zwiadowczym. Tego samego dnia generał Hermann Niehoff wysłał parlamentariuszy w celu omówienia warunków kapitulacji. Akt bezwarunkowej kapitulacji podpisano o 18:30 w willi Colonia przy ulicy Rapackiego.
Zniszczenie miasta
Skutki oblężenia były katastrofalne. Wrocław został zniszczony w 65 procentach, a straty dotknęły szczególnie południowych i zachodnich dzielnic miasta. Destrukcja była dziełem zarówno sowieckich bombardowań, jak i niemieckich obrońców, którzy systematycznie wysadzali budynki, w tym zabytkowe budowle, kościoły i instytucje publiczne.
Zniszczenia nie zakończyły się wraz z kapitulacją. Rosjanie kontynuowali dewastację miasta, podpalając całe dzielnice i wysadzając ocalałe budynki. Cztery dni po kapitulacji spłonęła część zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej, a kilka dni później eksplozja zniszczyła wieżę kościoła św. Marii Magdaleny i słynny Mostek Czarownic. Rozpoczęła się również masowa grabież miasta – wywożono wyposażenie fabryk, sprzęty domowe, dzieła sztuki i infrastrukturę przemysłową.