Zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne stają się nieocenionym wsparciem w szkołach i przedszkolach. Pomagają dzieciom rozpoznawać emocje, radzić sobie ze stresem i budować satysfakcjonujące relacje. To nie tylko trening komunikacji i współpracy, ale też sposób na wzmacnianie pewności siebie i poczucia własnej wartości. Dzięki nim uczniowie uczą się mądrze reagować w trudnych sytuacjach i rozwijają umiejętności potrzebne na całe życie.
Cele zajęć rozwijających kompetencje emocjonalno-społeczne
Zajęcia te mają za zadanie pozwolić uczestnikom rozpoznawać i nazywać swoje emocje oraz emocje innych osób w konkretnych sytuacjach, co otwiera drogę do świadomego działania i lepszego rozumienia świata społecznego. Równocześnie uczą radzenia sobie z emocjami – jak je regulować, wyrażać i rozładowywać w konstruktywny sposób, zamiast tłumić czy wybuchać.
Równocześnie te zajęcia wspierają budowanie empatii i poczucia wartości własnej, co sprawia, że uczestnicy czują się bezpieczniej zarówno wobec siebie, jak i innych. Dzięki temu mogą tworzyć zdrowsze relacje oparte na wzajemnym zrozumieniu oraz rozwijać umiejętności komunikacji i rozwiązywania konfliktów. Kolejnym celem jest rozwijanie inteligencji emocjonalnej – od mówienia o swoich emocjach po umiejętność współpracy i rozumienia sygnałów niewerbalnych.
Grupa docelowa i organizacja zajęć
Zajęcia te są adresowane przede wszystkim do uczniów, którzy mierzą się z trudnościami w obszarze emocjonalnym i społecznym – na przykład są nieśmiali, mają problem z adaptacją, niską samooceną, agresją, brakiem motywacji do nauki, albo przeszli trudne doświadczenia życiowe. Mogą też uczestniczyć dzieci z opinią o potrzebie wsparcia psychologiczno-pedagogicznego. Ważne jest, że trafiają tu osoby, które nie radzą sobie z relacjami rówieśniczymi, stresem szkolnym lub kryzysami rozwojowymi.
Organizacja zajęć jest elastyczna: często odbywają się w małych grupach (czasem indywidualnie) – zwykle do około dziesięciu osób dobranych pod kątem trudności czy wieku, co pozwala stworzyć bezpieczną przestrzeń do pracy. Standardem są spotkania trwające około 45 minut, choć czas bywa dostosowywany do potrzeb grupy – można je skrócić lub wydłużyć, jeśli wymaga tego koncentracja dzieci lub głębia tematu. Regularność i systematyczność są kluczowe, bo kompetencje emocjonalno-społeczne kształtują się przez powtarzanie i obserwację.
Kwalifikacje prowadzących
Zajęcia należą do form specjalistycznych i zazwyczaj prowadzą je osoby z odpowiednim przygotowaniem: psycholog, pedagog, pedagog specjalny, a czasem nauczyciel, który ma kwalifikacje w zakresie terapii (np. arteterapii, socjoterapii, behawioralnej). Często to psycholog lub pedagog szkolny pełni rolę prowadzącego, bo ma wiedzę potrzebną do zrozumienia emocji i dynamiki grupowej.
Prawo oświatowe nie narzuca precyzyjnie, jaki dyplom musi mieć prowadzący, ale wymaga adekwatnej kompetencji – i to rozumiane szeroko: od przygotowania psychologiczno-pedagogicznego po doświadczenie w pracy z grupami w kryzysie. Trening umiejętności społecznych (TUS) często prowadzą psycholog, pedagog lub terapeuta pedagogiczny. Formalne certyfikaty się przydają, ale nie są zawsze obowiązkowe. Ważniejsze jest, by prowadzący umiał stworzyć bezpieczną przestrzeń i stosować skuteczne metody.
Metody i formy pracy
Sprawdzonymi metodami są różnorodne ćwiczenia aktywizujące: od zabaw grupowych, gier integracyjnych, przez elementy dramy, teatralizacji i pracy plastycznej, aż po relaksację czy muzykoterapię. Można wykorzystać bajki, opowiadania czy biblioterapię – to pomaga oswoić emocje, dać im formę i zrozumienie. Nie brakuje też technik relaksacyjnych, wizualizacji, pracy z ruchem przy muzyce – wszystko po to, żeby dzieci poczuły i wyrażały emocje w bezpieczny sposób.
Często wykorzystuje się elementy treningu interpersonalnego – gry zespołowe, trening komunikacji, odgrywanie scenek, zadania w parach lub małych grupach. To zwiększa świadomość własnych reakcji, doskonali umiejętność słuchania, współpracy i asertywności. Stosowane są też techniki neuroedukacyjne, które wspierają koncentrację i percepcję, a równocześnie rozwijają empatię i tolerancję wobec różnorodności. Podczas tych zajęć ważna jest atmosfera – otwarta, wspierająca i twórcza, co sprzyja nauce przez doświadczenie i refleksję.
Przykładowa tematyka zajęć
Na etapie planowania programu najlepiej sprawdza się zestaw tematów, które stopniowo przeprowadzają grupę od podstaw do trudniejszych zagadnień. W praktyce zaczyna się od poznania siebie i własnych reakcji, a dopiero później wchodzi w świat relacji z innymi. Dzięki takiej kolejności uczestnicy czują się bezpiecznie, bo najpierw oswajają język emocji, a dopiero potem ćwiczą sytuacje społeczne. Ważne, by tematy były osadzone w codzienności uczniów: w klasie, w domu, w sieci.
Dobrze ułożony cykl może zawierać między innymi:
- rozpoznawanie i nazywanie emocji w różnych sytuacjach (różnica między napięciem a złością, radością a ekscytacją),
- wyrażanie emocji w akceptowalny sposób (co powiedzieć, co zrobić z ciałem, jak użyć „stop-klatki”),
- regulację trudnych stanów (proste techniki oddechowe, pauza, strategia „zatrzymaj–pomyśl–działaj”),
- empatię w praktyce (co może czuć druga osoba, jak to rozpoznać po zachowaniu, głosie, mimice),
- asertywność (mówienie „nie”, stawianie granic, proszenie o pomoc),
- komunikację i współpracę (słuchanie aktywne, jasne komunikaty, praca w parach),
- radzenie sobie z konfliktami (jak oddzielić problem od osoby, szukanie rozwiązań wygrana–wygrana),
- odporność na stres w środowisku szkolnym i online (bezpieczne reagowanie na presję rówieśniczą).
Warto dołożyć wątki, które naturalnie łączą emocje i działanie: wdzięczność i życzliwość, poczucie własnej wartości, cyfrowe obycie społeczne (komentowanie w sieci, hejt, prywatność). Dla wielu grup pomocne bywa też przećwiczenie sytuacji „trudnych, ale realnych”: nowa klasa, ocena pracy innych, porażka na sprawdzianie, nieporozumienie z nauczycielem. Z takimi scenariuszami łatwiej potem poradzić sobie „na żywo”.
Efekty i korzyści uczestnictwa
Zajęcia przynoszą efekty, które widać w zachowaniu, relacjach i wynikach edukacyjnych. Po kilku tygodniach pracy uczniowie częściej nazywają to, co czują, a nie wyładowują napięcia; rośnie też gotowość do rozmowy zamiast ucieczki czy ataku. W grupach obserwuje się mniej konfliktów i impulsywnych reakcji, a więcej prób porozumienia i mediacji rówieśniczych. Z czasem stabilizują się nawyki, które wyłapują „moment decyzji” – zanim dojdzie do eskalacji.
Korzyści dobrze widać również w twardych obszarach szkolnej codzienności. Uczniowie chętniej wchodzą w pracę zespołową, co poprawia funkcjonowanie na lekcjach projektowych. Zmniejsza się liczba interwencji wychowawczych, a nauczyciele raportują bardziej przewidywalne zachowania i lepszy klimat w klasie. W grupach, które pracują nad regulacją emocji i rozwiązywaniem problemów, częściej pojawia się odporność na porażkę: dzieci wracają do zadania po nieudanej próbie, zamiast rezygnować.
Jeśli program obejmuje elementy treningu umiejętności społecznych, zwykle notuje się także:
- spadek zachowań agresywnych i impulsywnych reakcji,
- lepsze relacje rówieśnicze (więcej zaproszeń do zabawy/pracy, mniej izolacji),
- wzrost samooceny i poczucia sprawstwa,
- sprawniejsze radzenie sobie ze stresem (uczeń korzysta z wyuczonych strategii zamiast „zamykać się” lub wybuchać).
Zajęcia jako element szerszego wsparcia psychologiczno-pedagogicznego
Te zajęcia nie działają w próżni – są formalnie jedną z form pomocy psychologiczno-pedagogicznej w szkołach i przedszkolach. To oznacza, że powinny być planowane i realizowane spójnie z innymi działaniami: programem wychowawczo-profilaktycznym, działaniami profilaktycznymi, a w razie potrzeby także wsparciem specjalistycznym. Szkoła może łączyć je z zajęciami korekcyjno-kompensacyjnymi, logopedycznymi czy dydaktyczno-wyrównawczymi – tak, aby realnie odpowiadały na rozpoznane potrzeby uczniów. Ważne jest też monitorowanie postępów i regularna wymiana informacji między wychowawcą, specjalistami i rodzicami.
W dobrze działającym modelu wsparcia te zajęcia są częścią ciągłej ścieżki: od wczesnego rozpoznania trudności, przez zaplanowanie działań, po ewaluację efektów i – jeśli trzeba – modyfikację programu. Szkoła korzysta tutaj zarówno z własnych zasobów (psycholog, pedagog, specjaliści), jak i ze współpracy z poradnią psychologiczno-pedagogiczną. Dzięki temu uczniowie dostają spójny pakiet pomocy: uczą się języka emocji, ćwiczą zachowania w grupie, a jednocześnie mają poczucie, że dorośli wokół nich grają do jednej bramki i wspólnie dbają o ich rozwój.