Nauczyciel bez przygotowania pedagogicznego to dziś raczej norma niż wyjątek, ale ten „luźny start” wcale nie oznacza pełnej swobody. Są konkretne limity czasowe, dwie różne ścieżki zatrudnienia (ze statusem nauczyciela i bez) oraz twarde wymagania co do uzupełnienia kwalifikacji i zgód kuratora. W tekście przejdziesz cały proces krok po kroku – od pierwszej umowy, przez formalności i wynagrodzenie, aż po realne sposoby zdobycia przygotowania pedagogicznego.
Podstawa prawna zatrudnienia bez przygotowania pedagogicznego
Dyrektor może zatrudnić osobę, która ma wymagany poziom wykształcenia kierunkowego, ale nie posiada przygotowania pedagogicznego, jeśli zobowiąże się je uzupełnić. Dzieje się to na podstawie art. 10 ust. 3 Karty Nauczyciela i dotyczy zatrudnienia na czas określony, co do zasady na rok szkolny. Od 1 września 2025 r. przepisy wyraźniej zamykają tę możliwość do dwóch lat pracy w takim trybie.
W praktyce dyrektor stosuje ten przepis, gdy nie ma kandydatów w pełni kwalifikowanych albo zatrudnienie bez przygotowania jest jedynym realnym sposobem zapewnienia ciągłości nauczania. Warto pamiętać, że umowy z art. 10 ust. 3 nie stosuje się do “zastępstw” oraz że po upływie drugiego roku bez uzyskania przygotowania nie zawiera się kolejnej umowy na następny rok szkolny.
Jeżeli szkoła musi zatrudnić nauczyciela w trakcie roku, możliwość skorzystania z art. 10 ust. 3 bywa ograniczona kalendarzem roku szkolnego; w takiej sytuacji rozważa się inne podstawy prawne (w tym rozwiązania wymagające zgody kuratora). Najczęściej wskazuje się, że zatrudnienie z art. 10 ust. 3 powinno nastąpić na początku roku szkolnego, aby zachować spójność z mechanizmami organizacyjnymi szkoły.
Lista najczęstszych warunków, które dyrektor sprawdza przed skorzystaniem z art. 10 ust. 3:
- Zgodność wykształcenia kierunkowego z nauczanym przedmiotem.
- Pisemne zobowiązanie do uzupełnienia przygotowania pedagogicznego.
- Plan realnego podjęcia kształcenia (np. studia podyplomowe/kurs kwalifikacyjny).
- Brak możliwości pozyskania kandydata w pełni kwalifikowanego.
Nauczyciel bez przygotowania vs. osoba niebędąca nauczycielem
Istnieją dwie odrębne ścieżki: zatrudnienie “nauczyciela bez przygotowania” (art. 10 ust. 3 KN) oraz zatrudnienie osoby niebędącej nauczycielem za zgodą kuratora (art. 15 Prawa oświatowego). W pierwszym wariancie pracownik ma status nauczyciela i podlega Karcie Nauczyciela; w drugim – nie uzyskuje statusu nauczyciela i funkcjonuje na zasadach przewidzianych w Prawie oświatowym i Kodeksie pracy.
Różnice pojawiają się w ocenie pracy, awansie, urlopach i organizacji zajęć. Osoba zatrudniona na podstawie art. 15 (np. do zajęć rozwijających zainteresowania w przedszkolu) nie rozpoczyna awansu zawodowego nauczycieli ani nie podlega ich ocenie pracy, a zakres jej zadań określa dyrektor w porozumieniu z kuratorem.
Poniżej syntetyczne porównanie, które ułatwia dyrektorowi wybór ścieżki:
- Status zatrudnionego: nauczyciel (art. 10 ust. 3) vs. osoba niebędąca nauczycielem (art. 15).
- Zgoda kuratora: niewymagana w art. 10 ust. 3; wymagana w art. 15.
- Awans i ocena pracy: przysługują w art. 10 ust. 3; nie dotyczą osób z art. 15.
- Zakres zajęć: pełne obowiązki wynikające z ramowych planów (art. 10 ust. 3) vs. zajęcia wskazane we wniosku do kuratora (art. 15).
- Cel zastosowania: brak kandydatów w pełni kwalifikowanych (art. 10 ust. 3) vs. wyjątkowa potrzeba zapewnienia procesu dydaktycznego (art. 15).
Obowiązek uzupełnienia kwalifikacji i terminy
Osoba zatrudniona na podstawie art. 10 ust. 3 ma obowiązek uzupełnić przygotowanie pedagogiczne w pierwszym roku pracy. Jeżeli z przyczyn od niej niezależnych nie dojdzie to do skutku, można – decyzją dyrektora – zawrzeć umowę jeszcze na kolejny rok szkolny. Po drugim roku, gdy nadal brak przygotowania, nie wolno zawrzeć kolejnej umowy na następny rok.
Wymóg ma charakter praktyczny i organizacyjny: dyrektor oczekuje od kandydata deklaracji oraz przedstawienia realnego planu kształcenia w zakresie przygotowania pedagogicznego, a następnie dowodów postępów (np. zaświadczeń o podjęciu studiów podyplomowych). Brak przygotowania po wyczerpaniu terminów oznacza koniec zatrudnienia w tym trybie.
Rodzaj i czas trwania umowy
Umowę z nauczycielem bez przygotowania pedagogicznego zawiera się na czas określony odpowiadający rokowi szkolnemu (albo do końca trwającego roku szkolnego, jeśli stosunek pracy nawiązano później). Ta konstrukcja jest odrębna od “zastępstwa” – zatrudnienie na zastępstwo nie może być oparte na art. 10 ust. 3, ponieważ ustawowy czas trwania umowy w tym trybie jest z góry przesądzony.
Łączny czas pracy w reżimie art. 10 ust. 3 jest ograniczony. Po wykorzystaniu maksymalnie dwóch lat pracy bez uzyskania przygotowania nie zawiera się kolejnej umowy; ewentualne dalsze rozwiązania wymagają innych podstaw prawnych. W praktyce część prawników i doradców kadrowych zwraca uwagę, że zatrudnienie “w środku roku” bywa problematyczne i może wymagać sięgnięcia po inne przepisy.
Dla uporządkowania planowania kadrowego dyrektorzy często sprawdzają przed podpisaniem umowy następujące elementy:
- Czy szkoła nie przekroczy maksymalnego dwuletniego limitu pracy w tym trybie?
- Czy okres umowy pokrywa się z rokiem szkolnym i arkuszem organizacji?
- Czy kandydat przedstawił harmonogram uzupełnienia przygotowania pedagogicznego?
- Czy nie zachodzi potrzeba prawna zawarcia innej umowy (np. zastępstwo)?
Procedura i zgoda kuratora oświaty
Zgoda kuratora jest niezbędna, gdy szkoła lub przedszkole chce powierzyć prowadzenie zajęć osobie niebędącej nauczycielem. W szkole dotyczy to zatrudnienia w uzasadnionych przypadkach, a w placówkach artystycznych zgodę wydaje właściwy minister kultury. Osoba przyjmowana do pracy musi mieć przygotowanie uznane przez dyrektora za odpowiednie do danych zajęć i spełniać warunki niekaralności oraz nieposzlakowanej opinii, potwierdzane informacją z Krajowego Rejestru Karnego.
W praktyce dyrektor składa do kuratorium wniosek z uzasadnieniem i kompletem załączników. Najczęściej kuratoria oczekują jednolitego zestawu dokumentów:
- Wniosku dyrektora ze wskazaniem przyczyn i zakresu planowanych zajęć.
- Informacji o kandydatach i ich kwalifikacjach (CV, dyplomy, potwierdzenia umiejętności).
- Projektu warunków zatrudnienia i proponowanego wymiaru godzin.
- Oświadczeń wymaganych prawem, w tym informacji z KRK.
Zgoda nie może zostać wydana, jeśli zakres zadań wykracza poza przewidziane w przepisach, albo gdy wniosek nie spełnia wymogów formalnych. Kuratoria wskazują także sytuacje, gdy wniosek dotyczy zajęć, których nie wolno powierzać osobie spoza korpusu nauczycieli – wtedy decyzja jest odmowna.
Zakres powierzanych zajęć i odpowiedzialność szkoły
Osobie przyjmowanej za zgodą kuratora można powierzyć ściśle określone zajęcia wskazane we wniosku i w decyzji, z poszanowaniem ram organizacyjnych szkoły. W przypadku zajęć zawodowych odrębnie przewidziano możliwość zatrudnienia osoby z odpowiednim przygotowaniem zawodowym, ale wymagana jest zgoda organu prowadzącego. Niezależnie od formuły, dyrektor odpowiada za doprecyzowanie zakresu obowiązków oraz zapewnienie nadzoru nad realizacją zajęć.
Po stronie szkoły pozostaje obowiązek zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków wszystkim uczestnikom zajęć oraz organizacja nadzoru pedagogicznego. Wymogi BHP i procedury zawieszenia zajęć wynikają z przepisów wykonawczych, a formy i zakres nadzoru – z rozporządzenia o nadzorze pedagogicznym (kontrola, wspomaganie, ewaluacja).
Dla porządku organizacyjnego dyrektor najczęściej porządkuje trzy obszary:
- Zakres merytoryczny i odpowiedzialność prowadzącego zajęcia, w tym sposób dokumentowania pracy.
- Warunki bezpieczeństwa sal, sprzętu i opieki nad uczniami podczas zajęć.
- Tryb bieżącego nadzoru – obserwacje, hospitacje, analiza przebiegu procesu kształcenia.
Wynagrodzenie, ocena pracy i awans zawodowy
Dla osób przyjmowanych za zgodą kuratora na podstawie art. 15 ustawodawca przewidział odrębny mechanizm wynagradzania: zatrudnienie następuje zgodnie z Kodeksem pracy, a wynagrodzenie co do zasady nie może przekroczyć 184% kwoty bazowej określanej corocznie w ustawie budżetowej; organ prowadzący może upoważnić dyrektora do przyznania wyższej stawki. Z kolei w przypadku nauczycieli zatrudnionych na podstawie Karty Nauczyciela obowiązują minimalne stawki wynagrodzenia zasadniczego aktualizowane rozporządzeniem.
Ocena pracy nauczycieli odbywa się na zasadach Karty Nauczyciela i rozporządzeń wykonawczych – z określonymi kryteriami, punktacją oraz trybem zapoznawania z projektem oceny. W ostatnich zmianach doprecyzowano m.in. sposób punktowania i obowiązki dyrektora podczas zapoznawania z projektem oceny.
Awans zawodowy dotyczy wyłącznie nauczycieli zatrudnionych w reżimie Karty Nauczyciela. Obowiązuje zreformowana ścieżka awansu z wymogami stażu pracy i ocen, które należy spełnić przed ubieganiem się o kolejny stopień. Aktualne progi stażowe i warunki potwierdzają materiały kuratoriów i akty wykonawcze.
Jak uzupełnić przygotowanie pedagogiczne w praktyce?
Przygotowanie pedagogiczne można uzupełnić w ramach studiów podyplomowych albo kursu kwalifikacyjnego, przy zachowaniu wymagań standardu kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela. Standard określa m.in. strukturę programową, efekty uczenia się oraz minimalną liczbę punktów ECTS i praktyk.
W większości ofert kształcenia program obejmuje moduły z psychologii, pedagogiki, dydaktyki przedmiotowej oraz praktykę zawodową. Uczestnicy mają do wyboru kilka ścieżek organizacyjnych:
- Studia podyplomowe – co do zasady nie krótsze niż 2 semestry i co najmniej 30 ECTS, prowadzone przez uczelnie.
- Kurs kwalifikacyjny – alternatywa dla studiów podyplomowych, potwierdzana świadectwem ukończenia.
- Programy zgodne ze standardem – z wymiarem zajęć teoretycznych i praktyk określonym w przepisach.
W praktyce organizatorzy kształcenia przyjmują minimalne progi godzinowe dla modułów teoretycznych i praktyk, a uczelnie publikują tabele realizacji standardu, aby ułatwić planowanie ścieżki rozwoju. Tak zaprojektowane kształcenie pozwala kandydatowi spełnić wymagania formalne i bezpiecznie zakończyć okres zatrudnienia bez przygotowania pedagogicznego.