Imperativ- niemiecki tryb rozkazujący dla początkujących i nie tylko

Niemiecki tryb rozkazujący (Imperativ) wcale nie musi być… rozkazujący! Wystarczy znać kilka prostych zasad, żeby wydawać polecenia, prośby czy instrukcje bez brzmienia jak szef z koszmaru. Działa inaczej niż w polskim – nie używa się zaimków, a czasowniki mocne lubią płatać figle. Od „Komm!” przez „Seid leise!” aż po grzecznościowe „Kommen Sie bitte!” – tu znajdziesz wszystko, co potrzebne, żeby mówić jak native speaker. Gotowy na szybką lekcję niemieckiego w praktyce?

Czym jest Imperativ w języku niemieckim?

Tryb rozkazujący, czyli Imperativ, służy do wydawania poleceń, próśb lub instrukcji. W języku niemieckim występuje głównie w drugiej osobie liczby pojedynczej i mnogiej, a także w formie grzecznościowej. To jeden z najczęściej używanych trybów w codziennej komunikacji – zarówno w rozmowach prywatnych, jak i w oficjalnych sytuacjach.

Stosuje się go np. gdy chce się kogoś o coś poprosić, dać wskazówkę lub wydać polecenie. W przeciwieństwie do polskiego, niemiecki Imperativ ma kilka charakterystycznych form, które zależą od osoby i kontekstu. Co ważne, nie używa się w nim zaimka osobowego, co na początku może być mylące dla uczących się.

Formy Imperativ dla różnych osób

W języku niemieckim rozkazy tworzy się inaczej w zależności od tego, do kogo się zwracamy. Najprostsza forma to rozkaz w 2. osobie liczby pojedynczej (du). Wystarczy odjąć końcówkę „-st” od czasownika w Present:

• „kommen” (przychodzić) → „Komm!” (Przyjdź!)
• „lesen” (czytać) → „Lies!” (Czytaj!)

Dla 2. osoby liczby mnogiej (ihr) używa się po prostu formy czasownika z Present, ale bez zaimka:

• „ihr geht” → „Geht!” (Idźcie!)
• „ihr macht” → „Macht!” (Róbcie!)

W formie grzecznościowej (Sie) konstrukcja przypomina zdanie twierdzące, ale z szykiem rozkazującym i wykrzyknikiem:

• „Sie kommen” → „Kommen Sie!” (Niech Pan/Pani przyjdzie!)
• „Sie öffnen” → „Öffnen Sie!” (Niech Pan/Pani otworzy!)

Odmiana 20 najpopularniejszych czasowników niemieckich w trybie rozkazującym (Imperativ):

Bezokolicznik (Infinitiv)	Znaczenie	2. os. l. poj. (du)	2. os. l. mn. (ihr)	Forma grzecznościowa (Sie)
sein	być	Sei!	Seid!	Seien Sie!
haben	mieć	Hab!	Habt!	Haben Sie!
werden	stać się	Werde!	Werdet!	Werden Sie!
gehen	iść	Geh!	Geht!	Gehen Sie!
kommen	przychodzić	Komm!	Kommt!	Kommen Sie!
machen	robić	Mach!	Macht!	Machen Sie!
sagen	mówić	Sag!	Sagt!	Sagen Sie!
geben	dawać	Gib!	Gebt!	Geben Sie!
nehmen	brać	Nimm!	Nehmt!	Nehmen Sie!
sehen	widzieć	Sieh!	Seht!	Sehen Sie!
essen	jeść	Iss!	Esst!	Essen Sie!
trinken	pić	Trink!	Trinkt!	Trinken Sie!
schlafen	spać	Schlaf!	Schlaft!	Schlafen Sie!
lesen	czytać	Lies!	Lest!	Lesen Sie!
schreiben	pisać	Schreib!	Schreibt!	Schreiben Sie!
sprechen	mówić	Sprich!	Sprecht!	Sprechen Sie!
fahren	jechać	Fahr!	Fahrt!	Fahren Sie!
laufen	biegać	Lauf!	Lauft!	Laufen Sie!
stehen	stać	Steh!	Steht!	Stehen Sie!
bringen	przynosić	Bring!	Bringt!	Bringen Sie!

Imperativ w czasie teraźniejszym

Większość rozkazów tworzy się w czasie teraźniejszym (Präsens), ale są pewne zasady, które warto zapamiętać. Dla czasowników regularnych zasada jest prosta – wystarczy użyć tematu czasownika i dodać odpowiednią końcówkę (lub jej brak).

Przykłady dla „du”:

• „spielen” → „Spiel!” (Graj!)
• „arbeiten” → „Arbeite!” (Pracuj!) – tutaj dodaje się „-e” dla łatwiejszej wymowy.

Dla czasowników nieregularnych często występują zmiany w temacie:

• „essen” → „Iss!” (Jedz!)
• „nehmen” → „Nimm!” (Weź!)

W przypadku czasowników rozdzielnie złożonych przedrostek przesuwa się na koniec zdania:

• „aufstehen” → „Steh auf!” (Wstań!)
• „zumachen” → „Mach zu!” (Zamknij!)

W formie grzecznościowej (Sie) zawsze używa się pełnej formy czasownika, a całe zdanie brzmi bardziej jak uprzejma prośba niż rozkaz.

Przeczenia w trybie rozkazującym

Tworzenie przeczeń w Imperativ wymaga użycia partykuły „nicht” dla zaprzeczenia całego zdania lub „kein” przy rzeczownikach z rodzajnikiem nieokreślonym. „Nicht” stoi zwykle na końcu zdania rozkazującego, ale są od tego wyjątki.

Przykłady z „nicht”:

• „Sprich nicht so laut!” (Nie mów tak głośno!)
• „Geh nicht ohne mich!” (Nie idź beze mnie!)

Gdy chcemy zaprzeczyć rzeczownik, używamy „kein”:

• „Iss keine Süßigkeiten!” (Nie jedz słodyczy!)
• „Trink kein Bier!” (Nie pij piwa!)

W formie grzecznościowej (Sie) zasada jest taka sama, ale konstrukcja brzmi bardziej formalnie:

• „Rauchen Sie hier nicht!” (Niech Pan/Pani tu nie pali!)
• „Nehmen Sie keine Geschenke an!” (Niech Pan/Pani nie przyjmuje prezentów!)

Imperativ dla czasowników mocnych i nieregularnych

Czasowniki mocne i nieregularne często zmieniają rdzeń w trybie rozkazującym, co może sprawiać trudności. Najważniejsze to zapamiętać formy dla najczęściej używanych czasowników.

„sein” (być) ma całkowicie nieregularną formę:

• „Sei ruhig!” (Bądź cicho!) – dla „du”
• „Seid vorsichtig!” (Bądźcie ostrożni!) – dla „ihr”
• „Seien Sie pünktlich!” (Niech Pan/Pani będzie punktualny!) – dla „Sie”

Podobnie „haben” (mieć) i „werden” (stać się):

• „Hab Geduld!” (Miej cierpliwość!)
• „Werd nicht nervös!” (Nie denerwuj się!)

Inne ważne czasowniki nieregularne:

• „geben” → „Gib mir das Buch!” (Daj mi tę książkę!)
• „fahren” → „Fahr vorsichtig!” (Jedź ostrożnie!)

Imperativ z zaimkami zwrotnymi

Gdy w zdaniu rozkazującym pojawia się zaimek zwrotny „sich”, trzeba pamiętać o jego poprawnej pozycji. W języku niemieckim stoi on zawsze bezpośrednio po czasowniku.

Przykłady:

• „Wasch dich!” (Umyj się!)
• „Beruhigt euch!” (Uspokójcie się!)

W formie grzecznościowej (Sie) zaimek „sich” pojawia się w mianowniku:

• „Setzen Sie sich!” (Niech Pan/Pani usiądzie!)
• „Erholen Sie sich gut!” (Niech Pan/Pani dobrze odpoczywa!)

Dla czasowników rozdzielnie złożonych zaimek zwrotny wędruje na koniec:

• „Zieh dich warm an!” (Ubierz się ciepło!)
• „Beeil dich!” (Pośpiesz się!)

Warto zapamiętać, że w Imperativ nie pomija się zaimka zwrotnego, nawet jeśli w polskim tłumaczeniu może być ono domyślne.

Użycie partykuły „bitte” w rozkazach

Niemiecki tryb rozkazujący może brzmieć dosyć ostro, dlatego często dodaje się słowo „bitte” (proszę), aby złagodzić ton wypowiedzi. W przeciwieństwie do polskiego, gdzie „proszę” zwykle stoi na początku zdania, w niemieckim „bitte” może pojawić się w różnych miejscach.

Najczęstsze pozycje „bitte” w zdaniu rozkazującym:

• Na początku: „Bitte komm pünktlich!” (Proszę, przyjdź punktualnie!)
• Po czasowniku: „Komm bitte pünktlich!”
• Na końcu: „Komm pünktlich, bitte!”

W formie grzecznościowej (Sie) „bitte” dodaje jeszcze więcej uprzejmości:

• „Bitte nehmen Sie Platz!” (Proszę niech Pan/Pani usiądzie!)
• „Warten Sie bitte einen Moment!” (Proszę chwilę poczekać!)

Warto pamiętać, że samo „bitte” nie zmienia formy gramatycznej rozkazu, ale znacznie wpływa na odbiór wypowiedzi, czyniąc ją bardziej kulturalną.

Typowe błędy w tworzeniu Imperativ

Nawet zaawansowani uczniowie popełniają błędy przy tworzeniu trybu rozkazującego. Oto najczęstsze potknięcia i jak ich unikać:

1. Używanie zaimków osobowych – w Imperativ się ich nie stosuje:
   ❌ „Du komm hier!” → ✅ „Komm hier!”
2. Błędna forma czasowników nieregularnych:
   ❌ „Nehmt das!” (powinno być „Nehmt das!”)
   ❌ „Ess dein Brot!” (poprawnie: „Iss dein Brot!”)
3. Zapominanie o przestawce w czasownikach rozdzielnie złożonych:
   ❌ „Aufsteh!” → ✅ „Steh auf!”
4. Nieprawidłowe użycie „bitte”:
   ❌ „Bitte du komm hier” → ✅ „Komm bitte hierher”
5. Błędy w formach grzecznościowych:
   ❌ „Sie gehen bitte” → ✅ „Gehen Sie bitte”

Szczególnie problematyczne bywają czasowniki jak „werden”, gdzie poprawna forma to „Werde nicht nervös!”, a nie „Werd nicht nervös!”. Warto ćwiczyć te formy na pamięć.

Ćwiczenia praktyczne z Imperativ

Najlepszym sposobem opanowania trybu rozkazującego jest regularne ćwiczenie. Oto kilka praktycznych zdań do przećwiczenia różnych form Imperativ:

Przekształć zdania na tryb rozkazujący:

1. „Du isst das Gemüse.” → …
2. „Ihr trinkt Wasser.” → …
3. „Sie öffnen das Fenster.” → …

Uzupełnij luki poprawną formą:

4. „_ nicht so laut! (sprechen – du)”
5. „_ eure Bücher! (mitbringen – ihr)”
6. „_ Sie den Bericht! (lesen – Sie)”

Przetłumacz na niemiecki:

7. „Nie dotykaj tego!”
8. „Bądźcie cicho!”
9. „Niech Pani zadzwoni jutro.”

Odpowiedzi:

1. „Iss das Gemüse!”
2. „Trinkt Wasser!”
3. „Öffnen Sie das Fenster!”
4. „Sprich nicht so laut!”
5. „Bringt eure Bücher mit!”
6. „Lesen Sie den Bericht!”
7. „Fass das nicht an!”
8. „Seid leise!”
9. „Rufen Sie morgen an.”

Regularne powtarzanie takich ćwiczeń pomaga utrwalić różne formy Imperativ i unikać typowych błędów. Warto tworzyć własne przykłady związane z codziennymi sytuacjami.