Niemiecki Instytut Historyczny w Warszawie od 1993 roku buduje pomost między polską a niemiecką historiografią, badając wspólną przeszłość w kontekście europejskim. Jako część sieci Fundacji Maxa Webera, łączy interdyscyplinarne badania z działaniami edukacyjnymi, oferując stypendia, publikując przełomowe monografie i udostępniając unikalne zbiory biblioteczne. Artykuł odkrywa, jak instytut analizuje trudne tematy – od Zagłady po przemiany XIX wieku – oraz dlaczego jego warsztaty i konferencje przyciągają badaczy z całej Europy. Poznaj miejsce, gdzie historia staje się żywym dialogiem pokoleń.
Historia i misja instytutu
Niemiecki Instytut Historyczny w Warszawie (NIH) powstał w 1993 roku jako efekt rosnącego zainteresowania dialogiem polsko-niemieckim po przemianach politycznych końca XX wieku. Jego głównym celem od początku było prowadzenie badań nad historią Polski oraz relacjami obu krajów w szerszym kontekście europejskim i międzynarodowym. Instytut finansowany jest przez Federalne Ministerstwo Edukacji i Badań Naukowych RFN, co podkreśla jego rolę jako mostu między niemiecką a polską historiografią. Siedziba NIH mieści się w zabytkowym Pałacu Karnickich przy Alejach Ujazdowskich, co symbolicznie łączy tradycję z nowoczesnością.
Misja instytutu wykracza poza czysto akademickie badania. NIH działa jako platforma wymiany wiedzy, promując w Niemczech dorobek polskiej nauki, a w Polsce – niemieckiej. Instytut angażuje się również w przełamywanie stereotypów poprzez projekty ukazujące wspólne dziedzictwo i skomplikowane losy obu narodów. Przykładem jest tu seria publikacji poświęconych m.in. migracjom, wielokulturowości czy pamięci o konfliktach.
Ważnym aspektem działalności NIH jest wspieranie młodych badaczy z Polski, Niemiec i innych krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Dzięki stypendiom i programom mentoringowym instytut buduje sieć naukowców, którzy kontynuują badania nad wspólną historią. To nie tylko inwestycja w przyszłość historiografii, ale też sposób na utrwalanie dialogu między pokoleniami.
Struktura organizacyjna
NIH podlega Fundacji im. Maxa Webera – organizacji koordynującej działalność niemieckich instytutów humanistycznych za granicą. Ta struktura zapewnia stabilne finansowanie i integrację z międzynarodową siecią badawczą. W skład instytutu wchodzą trzy kluczowe filie: w Warszawie, Wilnie i Pradze, które współpracują z lokalnymi uczelniami i akademiami nauk. Każda z nich skupia się na historii regionu, uwzględniając jego specyfikę kulturową.
Wileńska filia, otwarta w 2017 roku, koncentruje się na dziejach Litwy i jej powiązaniach z Polską oraz Niemcami. Z kolei praska placówka, działająca od 2018 roku, prowadzi badania nad historią Czech w kontekście środkowoeuropejskim. Ta rozproszona struktura pozwala NIH na kompleksowe analizy procesów historycznych wykraczających poza granice państw. Współpraca z instytucjami takimi jak Collegium Carolinum w Monachium czy Akademia Nauk Republiki Czeskiej dodatkowo wzmacnia wymianę ekspercką.
W samym Warszawie NIH zatrudnia ponad 30 pracowników, w tym 17 naukowców z tytułami doktorskimi i habilitacyjnymi. Elastyczny model współpracy obejmuje też stażystów, praktykantów oraz naukowców wizytujących, co tworzy dynamiczne środowisko badawcze. Dzięki temu instytut pozostaje otwarty na nowe pomysły i metody badawcze.
Profil badawczy i metodologia
NIH wyróżnia interdyscyplinarne podejście do badań historycznych, łączące tradycyjną historiografię z metodami antropologicznymi i kulturoznawczymi. Instytut nie ogranicza się do analizy dokumentów archiwalnych – sięga po narzędzia socjologii, historii sztuki czy nawet psychologii społecznej. Przykładem są projekty badające rolę przestrzeni miejskiej w kształtowaniu tożsamości narodowej lub wpływ migracji na przemiany religijne.
Kluczowym elementem metodologii jest perspektywa transnarodowa. Zamiast skupiać się na historii poszczególnych państw, naukowcy NIH analizują zjawiska wykraczające poza granice, takie jak handel średniowieczny, idee oświeceniowe czy ruch oporu podczas II wojny światowej. To podejście pozwala dostrzec wspólne wzorce w dziejach Europy Środkowo-Wschodniej.
Instytut stawia też na „historię z ludzką twarzą” – wiele projektów dotyczy codziennego życia zwykłych ludzi w różnych epokach. Badania nad dziennikami, listami czy wspomnieniami pozwalają odtworzyć mentalność społeczności wielokulturowych. Dzięki temu NIH unika suchej statystyki na rzecz opowieści o konkretnych losach.
Kluczowe obszary badawcze
Jednym z flagowych tematów NIH jest wielowyznaniowość i wielokulturowość Europy Środkowo-Wschodniej. Naukowcy analizują współistnienie katolików, prawosławnych, protestantów i żydów od średniowiecza po współczesność. Szczególną uwagę poświęca się społeczności żydowskiej – jej roli ekonomicznej, przejawom antysemityzmu oraz Zagładzie. Projekt „Masowe groby ofiar Zagłady” to przykład badań łączących archeologię, historię mówioną i analizę archiwów.
Okupacja niemiecka w Polsce (1939-1945) to kolejny istotny obszar. NIH bada zarówno mechanizmy terroru, jak i postawy ludności cywilnej. Wspólnie z Instytutem Pileckiego realizowane są projekty dotyczące niemieckiej polityki okupacyjnej, gospodarki wojennej oraz kolaboracji. Ważnym wątkiem jest też powojenna pamięć o tych wydarzeniach w Polsce i Niemczech.
XIX-wieczne przemiany społeczne to trzeci filar badań. Naukowcy analizują procesy modernizacyjne, takie jak industrializacja, emancypacja chłopów czy rozwój ruchów narodowych. Ciekawym przykładem jest projekt badający wpływ kolei żelaznych na integrację regionu. Dzięki digitalizacji archiwów instytut udostępnia online unikalne źródła, np. korespondencję urzędową z epoki.
W planach NIH znajdują się też projekty porównawcze – np. analiza rewolucji 1905 roku na ziemiach polskich i równoległych wydarzeń w Rosji czy Austro-Węgrzech. Takie ujęcie pozwala pokazać lokalne procesy w kontekście ogólnoeuropejskich trendów.
Stypendia i współpraca naukowa
Niemiecki Instytut Historyczny odgrywa kluczową rolę w budowaniu mostów między środowiskami akademickimi Polski, Niemiec i krajów sąsiednich. Flagowym programem jest „Perspektywa badawcza Ukraina”, oferujący 12-miesięczne stypendia dla naukowców z Ukrainy z możliwością przedłużenia o kolejny rok. Beneficjenci otrzymują 1.800 EUR miesięcznie, dostęp do infrastruktury badawczej oraz wsparcie w formalnościach migracyjnych. Program ten nie tylko pomaga w kontynuacji badań, ale też integruje ukraińskich badaczy z międzynarodową społecznością naukową.
Współpraca z Białorusią i Litwą realizowana jest poprzez specjalne granty dla młodych naukowców, umożliwiające kilkumiesięczne pobyty w Warszawie. Instytut współorganizuje też szkoły letnie i warsztaty metodologiczne z udziałem ekspertów z Czech, Słowacji i Węgier. W 2025 roku planowane są m.in. warsztaty poświęcone digitalizacji archiwów, adresowane do doktorantów z Europy Środkowo-Wschodniej.
Wymiana z Niemcami obejmuje nie tylko klasyczne stypendia, ale też programy tandemowe, gdzie polscy i niemieccy badacze wspólnie pracują nad projektami. Przykładem jest projekt badający historię migracji w XIX wieku, realizowany równolegle na Uniwersytecie Humboldtów w Berlinie i Uniwersytecie Warszawskim. Dla studentów dostępne są również płatne praktyki w bibliotece NIH, uczące pracy ze źródłami w językach obcych.
Seria wydawnicza i publikacje
Instytut od ponad 30 lat wydaje prestiżową serię „Klio w Niemczech”, która udostępnia polskim czytelnikom kluczowe niemieckie opracowania historyczne. W 2024 roku ukazał się m.in. przekład pracy Martiny Steer o Mojżeszu Mendelssohnie, analizujący kult pamięci żydowskiego filozofa. Każdy tom przechodzi dwuetapową recenzję – zarówno pod kątem merytorycznym, jak i translatorskim. Warto zaznaczyć, że starsze numery serii są dostępne bezpłatnie w formie e-booków dzięki współpracy z Wydawnictwem Neriton.
Oprócz tłumaczeń NIH publikuje własne monografie w serii „Źródła i Studia”, skupiającej się na edycjach dokumentów archiwalnych. W przygotowaniu jest np. krytyczne wydanie korespondencji dyplomatycznej z okresu wojny trzydziestoletniej. Dla badaczy średniowiecza szczególnie cenna jest seria „Monumenta Poloniae Historica”, digitalizująca kroniki klasztorne i dokumenty prawa miejskiego.
Strategia wydawnicza instytutu łączy tradycję z nowoczesnością – równolegle z drukiem nakładowym rozwija się repozytorium cyfrowe. W 2025 roku planowane jest uruchomienie platformy z interaktywnymi mapami historycznymi, tworzonymi we współpracy z Centrum GeoHUMAN przy PAN.
Biblioteka i zasoby naukowe
Zbiory biblioteczne NIH to 100 000 woluminów i 300 prenumerowanych czasopism, ze szczególnym naciskiem na historię Niemiec i Europy Środkowo-Wschodniej. Unikatową część stanowi kolekcja poświęcona NRD, zawierająca m.in. archiwalne wydania prasy partyjnej i pamiętniki funkcjonariuszy Stasi. Dla mediewistów nieocenione są zbiory kartograficzne z XVI-XVIII wieku, w tym rzadkie mapy Pomorza i Śląska.
Biblioteka oferuje dostęp do 57 baz danych, w tym do pełnych tekstów 12 000 czasopism elektronicznych poprzez platformę EZB. W czytelni dostępne są stanowiska z oprogramowaniem do analizy tekstowej (MAXQDA) i georeferencji map historycznych. Od 2023 roku działa usługa „Skanowanie na żądanie”, pozwalająca zdalnie zamówić digitalizację wybranych materiałów.
Godziny otwarcia dostosowano do potrzeb badaczy: w środy biblioteka czynna jest do 18:00, a piątki rezerwowane są na prace katalogowe. Poradnictwo bibliograficzne obejmuje nie tylko wyszukiwanie źródeł, ale też szkolenia z cytowania niemieckojęzycznej literatury naukowej.
Działalność edukacyjna i wydarzenia
Kalendarz NIH wypełniają cykle wykładów otwartych, takie jak „Środy z historią społeczną” czy „Czwartki źródłoznawcze”. W styczniu 2025 roku zainaugurowano serię „METRO/POLIS”, analizującą rozwój warszawskiej infrastruktury przez pryzmat historycznych map i projektów urbanistycznych. Każde spotkanie kończy się warsztatem pracy ze źródłami ikonograficznymi.
Konferencje międzynarodowe często przyjmują formę interdyscyplinarnych maratonów naukowych. W lutym 2025 roku zaplanowano trzydniową debatę „Infrastruktura pamięci”, łączącą historyków, architektów i artystów wokół tematu upamiętnienia ofiar wojen. Szczególną popularnością cieszą się warsztaty paleograficzne, uczące odczytywania niemieckich pism urzędowych z XVIII-XX wieku.
Dla nauczycieli historii NIH organizuje specjalne seminaria metodyczne, np. na temat nauczania o Holokauście z wykorzystaniem relacji świadków. Co roku w pałacowych piwnicach instytutu odbywa się też „Noc Archiwistów” – wydarzenie łączące prelekcje z pokazami digitalizacji dokumentów.