Pedagogika korekcyjna (często nazywana terapią pedagogiczną) wspiera dzieci i młodzież z prawidłową inteligencją, którym przeszkadzają „mikrodeficyty” w czytaniu, pisaniu czy liczeniu. Chodzi o mądrą diagnozę i regularne zajęcia korekcyjno‑kompensacyjne: jedne ćwiczą osłabione funkcje, drugie uczą sprytnych sposobów ich obejścia. Wszystko w małych grupach, bez presji ocen, za to z polisensorycznymi metodami i budowaniem pewności siebie.
Pedagogika korekcyjna – co to jest i czym się zajmuje?
Pedagogika korekcyjna to wyspecjalizowany dział pedagogiki specjalnej, który koncentruje się na pomocy dzieciom i młodzieży o prawidłowym rozwoju intelektualnym, ale borykającym się z fragmentarycznymi deficytami rozwojowymi. W literaturze i praktyce szkolnej dziedzina ta jest często stosowana zamiennie z terminem terapia pedagogiczna. Jej głównym obszarem zainteresowań nie są głębokie niepełnosprawności, lecz tzw. mikrozaburzenia, które utrudniają uczniowi opanowanie podstawowych umiejętności szkolnych, takich jak czytanie, pisanie czy liczenie.
Zadaniem pedagoga w tym obszarze jest wczesne wykrycie nieprawidłowości oraz wdrożenie działań, które zapobiegną narastaniu niepowodzeń edukacyjnych. W praktyce oznacza to pracę z dziećmi, które mimo starań i normy intelektualnej osiągają wyniki nieadekwatne do swoich możliwości. Pedagogika korekcyjna obejmuje zarówno diagnozę przyczyn trudności, jak i systematyczną pracę nad ich niwelowaniem, co pozwala uczniowi odzyskać wiarę we własne siły i efektywnie funkcjonować w systemie szkolnym.
Cele i zadania: Na czym polega mechanizm korekcji i kompensacji?
Fundamentem tej dziedziny są dwa wzajemnie uzupełniające się procesy, od których pochodzi pełna nazwa zajęć prowadzonych w szkołach: zajęcia korekcyjno-kompensacyjne. Zrozumienie różnicy między nimi jest kluczowe dla pojęcia istoty pracy terapeutycznej. Działania te nie są zwykłym „nadrabianiem zaległości”, ale celowym oddziaływaniem na układ nerwowy i funkcje poznawcze dziecka.
Oto jak w praktyce definiuje się te dwa filary terapii:
- Korekcja (usprawnianie): Polega na bezpośrednim ćwiczeniu i stymulowaniu funkcji, które są u dziecka zaburzone lub rozwijają się z opóźnieniem. Jeśli uczeń ma problem ze słuchem fonematycznym, korekcja będzie polegała na intensywnych ćwiczeniach rozróżniania dźwięków mowy. Celem jest tutaj „naprawienie” deficytu w maksymalnym możliwym stopniu.
- Kompensacja (wyrównywanie): To proces zastępowania funkcji słabszej przez funkcję sprawniejszą. Jeśli pewnych deficytów nie da się całkowicie usunąć (np. trwała słaba pamięć słuchowa), terapeuta uczy dziecko wykorzystywać inne kanały zmysłowe – na przykład pamięć wzrokową lub skojarzenia logiczne – aby osiągnąć ten sam cel edukacyjny. To budowanie „obejścia” problemu, które pozwala dziecku osiągnąć sukces.
Adresaci działań – dla kogo przeznaczona jest terapia pedagogiczna?
Zajęcia korekcyjno-kompensacyjne są dedykowane uczniom, u których stwierdzono specyficzne potrzeby edukacyjne, ale którzy nie kwalifikują się do kształcenia specjalnego przewidzianego dla niepełnosprawności intelektualnych. Pomoc ta obejmuje dzieci na etapie przedszkolnym (profilaktyka) oraz szkolnym. Warto zaznaczyć, że zgodnie z przepisami oświatowymi, grupy na takich zajęciach są kameralne i mogą liczyć maksymalnie 5 uczestników, co pozwala na indywidualne podejście do każdego podopiecznego.
Specyficzne trudności w uczeniu się (dysleksja, dysgrafia, dyskalkulia)
Najliczniejszą grupę trafiającą pod opiekę terapeuty pedagogicznego stanowią dzieci z diagnozą specyficznych trudności w uczeniu się. Problemy te wynikają z nieprawidłowego funkcjonowania ośrodków w mózgu odpowiedzialnych za percepcję wzrokową, słuchową czy ruchową.
- Dysleksja rozwojowa: Specyficzne trudności w nauce czytania (wolne tempo, przekręcanie wyrazów, brak rozumienia tekstu).
- Dysortografia: Trudności z opanowaniem poprawnej pisowni (błędy ortograficzne mimo znajomości zasad).
- Dysgrafia: Problemy z poziomem graficznym pisma (pismo nieczytelne, brzydkie).
- Dyskalkulia: Specyficzne trudności w uczeniu się matematyki (problemy z szacowaniem, rozumieniem pojęć liczbowych).
- Ryzyko dysleksji: Termin stosowany wobec dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym (klasy I-III), u których obserwuje się symptomy mogące w przyszłości skutkować pełnoobjawową dysleksją.
Inne wskazania do objęcia dziecka pomocą korekcyjną
Katalog odbiorców pedagogiki korekcyjnej nie zamyka się jednak tylko na dysleksji. Do gabinetu terapeuty trafiają również uczniowie z zaburzeniami koncentracji uwagi, którzy nie potrafią skupić się na zadaniu przez dłuższy czas, oraz dzieci z zaburzoną lateralizacją (np. skrzyżowaną, co utrudnia orientację w przestrzeni i pisanie).
Ważną grupą są także dzieci z obniżoną sprawnością manualną (motoryka mała), które mają trudności z wycinaniem, rysowaniem czy wiązaniem sznurowadeł. Pomocą obejmuje się również uczniów z tzw. zaniedbań środowiskowych – w ich przypadku trudności szkolne nie wynikają z deficytów biologicznych, lecz z braku odpowiedniej stymulacji w domu rodzinnym. Wówczas terapia skupia się mocniej na wyrównywaniu braków w wiedzy i budowaniu motywacji.
Jak wyglądają zajęcia korekcyjno-kompensacyjne w praktyce?
Wielu rodziców mylnie utożsamia terapię pedagogiczną z korepetycjami. To błąd. Podczas gdy korepetycje skupiają się na treści (np. nauczeniu się konkretnych dat z historii), zajęcia korekcyjno-kompensacyjne skupiają się na funkcji (np. ćwiczeniu pamięci, aby dziecko było w stanie te daty zapamiętać). Spotkania odbywają się zazwyczaj raz w tygodniu i trwają 45 minut (w szkołach) lub 60 minut (w gabinetach prywatnych).
Praca odbywa się w atmosferze akceptacji i bezpieczeństwa. Terapeuta nie ocenia dziecka stopniami, lecz chwali za włożony wysiłek. Kluczem jest tutaj polisensoryczność – angażowanie wielu zmysłów jednocześnie (wzroku, słuchu, dotyku i ruchu), co zwiększa szansę na trwałe przyswojenie umiejętności przez mózg dziecka.
Metody i techniki pracy z dzieckiem
Warsztat pracy terapeuty pedagogicznego jest niezwykle bogaty i opiera się na sprawdzonych naukowo metodach. Często nauka przybiera formę zabawy, co jest celowym zabiegiem zmniejszającym stres szkolny u dziecka.
- Metoda Dobrego Startu (M. Bogdanowicz): Jedna z najpopularniejszych metod wspierających rozwój psychoruchowy, łącząca piosenkę, wzory graficzne i ruch.
- Kinezjologia Edukacyjna (P. Dennisona): Zestaw ćwiczeń ruchowych (np. ruchy naprzemienne), które mają na celu zintegrowanie pracy obu półkul mózgowych.
- Metoda 18 struktur wyrazowych: Systematyczna nauka czytania i pisania na materiale wyrazowym o rosnącym stopniu trudności.
- Gry dydaktyczne i logiczne: Memory, domina sylabowe, puzzle, które w atrakcyjny sposób trenują pamięć, spostrzegawczość i koncentrację.
- Ćwiczenia grafomotoryczne: Rysowanie po śladzie, labirynty, modelowanie w plastelinie, mające na celu usprawnienie ręki piszącej.
Zasady pracy terapeutycznej
Skuteczność pedagogiki korekcyjnej opiera się na kilku żelaznych zasadach, których przestrzeganie jest ważniejsze niż dobór konkretnych ćwiczeń. Pierwszą z nich jest indywidualizacja – każde dziecko ma inny profil deficytów i mocnych stron, więc program terapii musi być „szyty na miarę”.
Kolejną zasadą jest stopniowanie trudności. Zaczyna się od zadań, które dziecko jest w stanie wykonać z sukcesem, aby zbudować jego pewność siebie, a następnie powoli podnosi się poprzeczkę. Niezwykle ważna jest też systematyczność – mózg potrzebuje regularnych bodźców, aby wytworzyć nowe połączenia neuronalne. Całość spina zasada psychoterapeutyczna – terapeuta dba o to, by dziecko polubiło naukę i przestało kojarzyć ją wyłącznie z porażką. Budowanie pozytywnej samooceny jest często połową sukcesu terapeutycznego.
Terapeuta pedagogiczny – kwalifikacje i możliwości zatrudnienia
Prowadzenie zajęć korekcyjno-kompensacyjnych wymaga konkretnych, formalnych kwalifikacji określonych przez przepisy prawa oświatowego. Nie każdy nauczyciel czy psycholog jest automatycznie terapeutą pedagogicznym. Aby wykonywać ten zawód, konieczne jest posiadanie przygotowania pedagogicznego oraz ukończenie studiów kierunkowych.
Obecnie standardem są jednolite studia magisterskie na kierunku pedagogika specjalna lub, w przypadku nauczycieli innych przedmiotów, ukończenie studiów podyplomowych z zakresu Terapii Pedagogicznej (często łączonej z diagnozą). Specjaliści ci znajdują zatrudnienie w różnorodnych placówkach:
- Szkoły podstawowe i przedszkola (publiczne i niepubliczne).
- Poradnie Psychologiczno-Pedagogiczne (PPP).
- Świetlice środowiskowe i socjoterapeutyczne.
- Prywatne gabinety terapii i rozwoju dziecka.
- Placówki opiekuńczo-wychowawcze.