Każdy uczeń potrzebuje czegoś innego, by rozwinąć skrzydła — jedni wsparcia w czytaniu, inni w opanowaniu emocji, a jeszcze inni dodatkowej przestrzeni dla talentu. Formy pomocy psychologiczno-pedagogicznej w szkołach dają właśnie tę elastyczność: od terapii i zajęć wyrównawczych, po treningi kompetencji czy doradztwo zawodowe. To praktyczny system, dzięki któremu edukacja staje się naprawdę dostosowana do człowieka.
Zajęcia rozwijające uzdolnienia
To forma wsparcia dla uczniów, którzy wyraźnie wyprzedzają rówieśników w wybranych dziedzinach. Mała, maksymalnie ośmioosobowa grupa pozwala na indywidualizację zadań i ambitniejsze wyzwania, a nauczyciel pełni rolę mentora: kieruje, inspiruje, pomaga w planowaniu pracy i ocenie efektów. Na zajęciach dominuje praktyka – od krótkich eksperymentów, przez miniprojekty, po wystąpienia i przeglądy osiągnięć.
Aby w pełni wykorzystać potencjał uczestników, prowadzący organizuje pracę tak, by uczeń był autorem i recenzentem własnego rozwoju. Przykładowe aktywności obejmują:
- Cykl projektów tematycznych kończonych pokazem lub publikacją (np. gazetka naukowa, podcast klasowy).
- Zadania problemowe wymagające planowania i weryfikacji hipotez w oparciu o źródła i proste badania.
- Koła tematyczne z elementami tutorstwa rówieśniczego, gdzie starsi uczniowie wspierają młodszych.
- Prezentacje i debaty z informacją zwrotną ukierunkowaną na rozwój warsztatu i argumentacji.
- Portfolia osiągnięć dokumentujące postęp oraz refleksję nad metodami pracy.
Zajęcia dydaktyczno-wyrównawcze
Uczestniczą w nich uczniowie, którzy mają trudności z opanowaniem wymagań programowych. Priorytetem jest odbudowa brakujących fundamentów i systematyczne utrwalanie kluczowych umiejętności, zwykle w obszarach języka polskiego, matematyki, języków obcych lub przedmiotów przyrodniczych. Ustalany jest krótki, realistyczny plan – kilka celów na miesiąc – z jasnymi kryteriami sukcesu.
W praktyce stosuje się sekwencję „od prostego do złożonego”, częste sprawdzanie rozumienia i dużo ćwiczeń wdrożeniowych. Już na początku zajęć prowadzący wprowadza mini-diagnozę tematyczną, a następnie:
- Rozbija złożone treści na małe, wykonalne kroki, z przykładami „krok po kroku”.
- Wprowadza powtarzalne schematy zadań i karty pracy wzmacniające automatyzację.
- Ćwiczy strategie uczenia się (np. fiszki, parafraza, mapy pojęć) w odniesieniu do bieżącego materiału.
- Daje natychmiastową, rzeczową informację zwrotną i krótkie zadania domowe „na utrwalenie”.
- Monitoruje postęp na prostych kartach celów, aby uczeń widział przyrost kompetencji.
Zajęcia korekcyjno-kompensacyjne
To specjalistyczna forma terapii pedagogicznej dla dzieci ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się i zaburzeniami rozwoju funkcji poznawczych. Niewielka, do pięciu osób, grupa umożliwia intensywną pracę nad deficytami funkcji i równoległe wzmacnianie mocnych stron, co przekłada się na efekty w klasie. Program obejmuje stopniowanie trudności oraz systematyczną powtarzalność bodźców.
Typowy przebieg to rozgrzewka funkcji uwagi i pamięci, ćwiczenia właściwe oraz krótka autorefleksja ucznia. W zależności od potrzeb wykorzystuje się m.in.:
- Ćwiczenia percepcji wzrokowej i słuchowej (różnicowanie dźwięków, analiza i synteza wzrokowa).
- Trening grafomotoryczny i ortograficzny z kontrolą napięcia mięśniowego i tempem pisma.
- Techniki poprawy płynności i rozumienia czytania, w tym czytanie naprzemienne i ciche z pytaniami przewodnimi.
- Zadania na pamięć roboczą i koncentrację, przydatne w matematyce i językach.
- Strategie kompensacyjne (np. ramki, linijki-okienka, planery kroków), które uczeń przenosi na pracę domową.
Zajęcia logopedyczne
Adresowane są do uczniów z trudnościami w zakresie mowy i języka: artykulacji, rozumienia, słownika, budowania wypowiedzi czy płynności. Mała, maksymalnie czteroosobowa grupa pozwala na precyzyjne dobranie zestawu ćwiczeń i częstą korektę na bieżąco, a także na modelowanie prawidłowych wzorców mowy przez rówieśników. Czas jednostki bywa elastyczny, dopasowany do możliwości dziecka i ustalonego tygodniowego wymiaru zajęć.
Praca obejmuje diagnozę artykulacyjną i językową oraz plan ćwiczeń do wykorzystania w domu. W toku zajęć pojawiają się:
- Ćwiczenia oddechowo-fonacyjne i emisyjne dla uzyskania stabilnego oddechu i nośnego, czystego głosu.
- Trening artykulacyjny z kontrolą ułożenia narządów mowy, poprzedzony rozgrzewką mięśniową.
- Usprawnianie słuchu fonemowego i analizy-syntezy (różnicowanie głosek, sylab, rymów).
- Rozszerzanie słownika czynnego i biernego poprzez zadania sytuacyjne, obrazki sekwencyjne i historyjki.
- Elementy terapii płynności mówienia – rytmizacja, wolniejsze tempo, techniki redukcji napięcia.
Zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne
Ta forma wsparcia kierowana jest do uczniów, którzy doświadczają trudności w relacjach, komunikacji lub regulacji emocji. Praca w niewielkiej, liczącej standardowo do dziesięciu osób grupie sprzyja budowaniu poczucia bezpieczeństwa, uczeniu się przez modelowanie i natychmiastowej informacji zwrotnej, a w uzasadnionych przypadkach grupa może zostać powiększona. Zajęcia często przyjmują formę treningu umiejętności społecznych (TUS), gdzie odtwarzane są typowe sytuacje szkolne i rówieśnicze.
W praktyce stosuje się metody aktywizujące i zadania bliskie codziennym doświadczeniom ucznia. W środku cyklu mogą pojawić się:
- Struktury ćwiczące komunikację i współpracę (np. „słuchanie aktywne”, „komunikaty Ja”, zadania w parach).
- Scenki i gry dydaktyczne odtwarzające realne dylematy – odmowa, asertywność, prośba o pomoc, rozwiązywanie konfliktów.
- Techniki rozpoznawania i regulacji emocji: skale napięcia, „pauza na oddech”, mapa emocji, dziennik sytuacji.
Inne zajęcia o charakterze terapeutycznym
Pod tą nazwą mieszczą się różnorodne działania wspierające funkcjonowanie ucznia, dobierane wprost do jego potrzeb. Celem jest redukcja bieżących trudności w funkcjonowaniu szkolnym i społecznym – od napięcia i lęku, przez deficyty koncentracji, po obniżoną samoocenę – z wykorzystaniem metod o potwierdzonej skuteczności w praktyce szkolnej. Grupę organizuje się zwykle do dziesięciu osób, co pozwala na indywidualizację, a jednocześnie korzystanie z dynamiki grupowej.
Zależnie od rozpoznanych trudności szkoła może zaprojektować cykl tematyczny. W jego trakcie pojawiają się m.in. treningi uważności i techniki relaksacyjne, nauka planowania i monitorowania zadań, budowanie nawyków prozdrowotnych (sen, ruch, przerwy), a także moduły wzmacniające poczucie własnej skuteczności – krótkie cele, analiza sukcesów, praca na mocnych stronach. W niektórych przypadkach do programu włącza się elementy psychoedukacji dla rodziców, tak by wsparcie kontynuować poza szkołą.
Zajęcia rozwijające umiejętności uczenia się
To zajęcia nastawione na metapoznanie i nawyki pracy. Uczniowie uczą się, jak organizować naukę, planować powtórki i korzystać z metod zwiększających trwałość zapamiętywania, a także jak dobierać strategie do typu materiału (teksty, wzory, definicje). Przepisy nie wyznaczają sztywnego limitu liczebności, jednak dla skuteczności szkoły najczęściej organizują je w małych grupach lub indywidualnie.
W pierwszych spotkaniach diagnozuje się nawyki i bariery (prokrastynacja, chaos notatek, brak regularności), a następnie wprowadza konkretne narzędzia. Przykładowy moduł może obejmować:
- Planowanie nauki i mikronawyki: kalendarz z blokami czasu, metoda „małych kroków”, praca z timerem.
- Strategie aktywnego przetwarzania: mapy pojęć, pytania sprawdzające, parafraza, fiszki z odwróconymi wskazówkami.
- Techniki notowania i porządkowania informacji: Cornell, konspekty z kryteriami, kody i skróty.
- Powtórki w odstępach i mieszane zestawy zadań, aby zwiększać transfer między tematami.
Zindywidualizowana ścieżka kształcenia
Ta forma pomocy przeznaczona jest dla uczniów, którzy ze względu na stan zdrowia lub inne trudności funkcjonowania nie mogą w pełni uczestniczyć w zajęciach z klasą, lecz nie wymagają nauczania indywidualnego. Organizacja polega na dostosowaniu wymiaru i sposobu realizacji wybranych zajęć oraz zapewnieniu wsparcia specjalistycznego, zgodnie z opinią poradni psychologiczno-pedagogicznej i planem działań szkoły.
W praktyce tworzy się harmonogram łączący lekcje w oddziale z elementami pracy indywidualnej lub w małych grupach. Można w nim przewidzieć: modyfikację tempa i metod pracy, obecność asystującą specjalistów na wybranych lekcjach, odrębne cele krótkoterminowe wraz z kryteriami oceny, a także elastyczne sposoby zaliczania treści (np. projekty, konsultacje). Ważnym elementem jest monitorowanie efektów i regularna weryfikacja ustaleń – tak, aby uczeń stopniowo zwiększał zakres uczestnictwa w zajęciach klasowych.
Klasa terapeutyczna
To oddział tworzony dla uczniów wymagających dostosowania organizacji i procesu nauczania oraz długotrwałej pomocy specjalistycznej, zwykle na podstawie opinii poradni. Liczebność nie przekracza 15 osób, co pozwala na większą indywidualizację wymagań i bieżące monitorowanie postępów. Za realizację treści odpowiadają nauczyciele właściwych zajęć, lecz stosują metody i tempo adekwatne do możliwości grupy.
W praktyce szkoła przygotowuje plan pracy klasy i ustala konkretne cele krótkoterminowe, jasne kryteria oceny i harmonogram konsultacji ze specjalistami. Ścieżka obejmuje lekcje w małej grupie, wsparcie pedagogiczno-psychologiczne oraz działania profilaktyczne. W codziennej pracy stosuje się m.in. ćwiczenia budujące kompetencje szkolne i społeczne, wydłużony czas pracy nad zadaniem, instrukcje krok po kroku oraz częstą informację zwrotną dla ucznia i rodzica.
Aby zachować przejrzystość działań, szkoła cyklicznie weryfikuje efekty i podejmuje decyzje o kontynuacji bądź zakończeniu wsparcia.
Porady, konsultacje, warsztaty i szkolenia dla uczniów, rodziców i nauczycieli
Ta forma obejmuje krótkoterminowe wsparcie ukierunkowane na rozwiązanie konkretnego problemu albo podniesienie kompetencji wychowawczych i dydaktycznych. Prowadzą je nauczyciele i specjaliści szkoły, a zakres i liczba uczestników zależą od celu: od rozmowy jeden na jeden, przez spotkania zespołu klasowego, po szkolenia dla rady pedagogicznej lub cykle warsztatowe dla rodziców.
Typowa ścieżka pracy to rozpoznanie zgłaszanej trudności, ustalenie celów i działań oraz przekazanie praktycznych narzędzi do zastosowania od razu. W zależności od grupy odbiorców mogą to być: konsultacje dotyczące strategii uczenia się, radzenia sobie z napięciem przed sprawdzianem, budowania zasad w domu, doskonalenia pracy z uczniem o specyficznych potrzebach czy opracowanie procedur klasowych. W szkołach organizuje się również krótkie moduły psychoedukacyjne na godzinach wychowawczych, aby uczniowie ćwiczyli umiejętności potrzebne na co dzień.
Zajęcia związane z wyborem kierunku kształcenia i zawodu
Zajęcia te tworzą spójny proces doradczy, który wspiera świadome decyzje edukacyjno-zawodowe ucznia. Realizują je doradcy zawodowi, a także pedagodzy, psycholodzy lub inni nauczyciele przygotowani do tego zadania. Szkoła łączy pracę indywidualną i grupową: od spotkań diagnostycznych i rozmów doradczych po lekcje zawodoznawcze oraz działania projektowe.
W trakcie cyklu uczeń poznaje świat edukacji i pracy oraz planuje kolejne kroki. Poniżej przykładowe elementy, które pojawiają się na różnych etapach kształcenia:
- Autoanaliza zasobów: mocne strony, wartości, styl pracy, preferencje środowiskowe.
- Narzędzia diagnostyczne: kwestionariusze zainteresowań, karty kompetencji, portfolio osiągnięć.
- Mapowanie dróg kształcenia: profile szkół i kwalifikacje, możliwości łączenia ścieżek, wymagania rekrutacyjne.
- Poznawanie zawodów i rynku pracy: charakterystyki stanowisk, przykładowe ścieżki rozwoju, perspektywy zatrudnienia.
- Plan działania: cele krótkoterminowe i długoterminowe, terminy rekrutacji, lista zadań i kryteria wyboru szkoły.