Często mylimy te pojęcia, a różnica jest kluczowa dla Twojej kariery w oświacie. Najprościej? Każdy oligofrenopedagog to pedagog specjalny, ale nie odwrotnie – to relacja jak lekarz i kardiolog. Pedagog specjalny to dziś konkretne stanowisko w szkole masowej spinające pomoc dla wszystkich uczniów. Oligofrenopedagog to wąska specjalizacja ekspercka do pracy wyłącznie z niepełnosprawnością intelektualną. Sprawdź, czy masz odpowiednie kwalifikacje w świetle aktualnych przepisów MEiN.
Kim jest pedagog specjalny?
Pojęcie to w polskim systemie oświaty funkcjonuje obecnie w dwóch znaczeniach, co jest głównym źródłem nieporozumień. Po pierwsze, pedagog specjalny to tytuł zawodowy osoby, która ukończyła studia na kierunku pedagogika specjalna. Jest to pojęcie „parasolowe”, obejmujące wielu specjalistów (np. surdopedagoga od wad słuchu czy tyflopedagoga od wad wzroku). Każdy z nich jest pedagogiem specjalnym z wykształcenia.
Po drugie, od 1 września 2022 roku, w wyniku nowelizacji Karty Nauczyciela, pedagog specjalny to konkretne stanowisko pracy w szkołach i przedszkolach ogólnodostępnych (masowych). Placówki te mają obowiązek zatrudniać taką osobę w określonym wymiarze godzin, niezależnie od tego, czy w szkole są uczniowie z orzeczeniami, czy nie. Na tym stanowisku osoba ta pełni rolę koordynatora wsparcia i nie jest tożsama z pedagogiem szkolnym, którego zadania skupiają się bardziej na wychowaniu i pomocy socjalno-bytowej.
Kim jest oligofrenopedagog?
Oligofrenopedagog to wysokiej klasy specjalista przygotowany wyłącznie do pracy z osobami z niepełnosprawnością intelektualną (w stopniu lekkim, umiarkowanym, znacznym i głębokim). Jego kompetencje obejmują diagnozę, edukację, terapię oraz rewalidację uczniów, którzy mają obniżone możliwości intelektualne. Nie jest on specjalistą od „wszystkich trudności”, lecz ekspertem w tej jednej, konkretnej dziedzinie.
Warto wiedzieć, że zgodnie z nowymi standardami kształcenia nauczycieli, nazwa „oligofrenopedagogika” powoli odchodzi do lamusa w oficjalnych dokumentach uczelni. Obecnie kierunek ten nosi nazwę „Edukacja i rehabilitacja osób z niepełnosprawnością intelektualną”. Mimo zmiany nazewnictwa na dyplomach, w środowisku szkolnym i w potocznym języku rodziców termin „oligofrenopedagog” (lub w skrócie „oligo”) jest wciąż powszechnie używany i w pełni zrozumiały.
Pedagog specjalny a oligofrenopedagog – różnice
Relację między tymi dwoma pojęciami najłatwiej opisać zasadą „ogół do szczegółu”. Można to porównać do relacji między lekarzem a kardiologiem. Każdy kardiolog jest lekarzem, ale nie każdy lekarz jest kardiologiem. Zrozumienie tej hierarchii jest kluczowe dla dyrektorów zatrudniających kadrę oraz rodziców szukających wsparcia.
Najważniejsze różnice to:
- Zakres pojęcia: Pedagog specjalny to kategoria nadrzędna (zawód) lub funkcja w szkole (stanowisko). Oligofrenopedagog to wąska specjalizacja w ramach pedagogiki specjalnej.
- Relacja zawodowa: Każdy oligofrenopedagog jest z wykształcenia pedagogiem specjalnym. Jednak nie każdy pedagog specjalny jest oligofrenopedagogiem (może być np. logopedą lub terapeutą autyzmu).
- Obszar kompetencji: Pedagog specjalny (na stanowisku szkolnym) zajmuje się wszystkimi uczniami o zróżnicowanych potrzebach (także tymi zdolnymi czy z trudnościami adaptacyjnymi). Oligofrenopedagog skupia się ściśle na pracy z niepełnosprawnością intelektualną.
Kwalifikacje i wykształcenie – wymagania prawne (MEiN)
Wymagania kwalifikacyjne dla obu tych ról są ściśle określone przez rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki. Przepisy te ewoluują, a obecnie znajdujemy się w tzw. okresie przejściowym (do 31 sierpnia 2026 r.), który dopuszcza pewne elastyczności w zatrudnianiu.
Kluczową zasadą jest posiadanie dyplomu ukończenia studiów wyższych oraz przygotowania pedagogicznego. Różnice tkwią w rodzaju ukończonego kierunku lub studiów podyplomowych.
Kto może zostać zatrudniony na stanowisku pedagoga specjalnego?
Aby objąć to stanowisko w szkole ogólnodostępnej, należy spełnić jeden z poniższych warunków:
- Ukończyć jednolite studia magisterskie na kierunku pedagogika specjalna.
- Ukończyć studia (I lub II stopnia) w zakresie pedagogiki specjalnej (np. rewalidacja, resocjalizacja, surdopedagogika).
- Posiadać tytuł magistra pedagogiki (ogólnej) ORAZ ukończyć kurs kwalifikacyjny lub studia podyplomowe w zakresie pedagogiki specjalnej (lub edukacji włączającej).
Jak zdobyć uprawnienia oligofrenopedagoga?
Ścieżka dla tej specjalizacji jest bardziej precyzyjna. Aby pracować jako oligofrenopedagog (np. prowadzić rewalidację z uczniem z niepełnosprawnością intelektualną), konieczne jest ukończenie studiów wyższych lub podyplomowych w zakresie edukacji i rehabilitacji osób z niepełnosprawnością intelektualną (dawniej: oligofrenopedagogiki). Samo ukończenie „pedagogiki specjalnej” bez tej konkretnej specjalności może nie być wystarczające do pracy terapeutycznej z tą konkretną grupą uczniów.
Z kim pracują ci specjaliści?
Choć cele obu specjalistów są zbieżne – wsparcie dziecka w rozwoju – to grupy ich podopiecznych znacząco się różnią. Rozróżnienie to jest istotne szczególnie w szkołach masowych, gdzie trafiają dzieci z bardzo różnymi diagnozami.
- Pedagog specjalny (stanowisko w szkole): Pracuje z całą społecznością szkolną. Jego podopiecznymi są uczniowie z orzeczeniami o potrzebie kształcenia specjalnego (np. autyzm, Zespół Aspergera, niedosłuch), ale także uczniowie z opiniami z poradni, uczniowie powracający z zagranicy, czy dzieci z trudnościami emocjonalnymi.
- Oligofrenopedagog: Pracuje wyłącznie z dziećmi i młodzieżą z niepełnosprawnością intelektualną. Dotyczy to uczniów z orzeczeniami o niepełnosprawności w stopniu lekkim, umiarkowanym, znacznym lub głębokim. Jeśli uczeń ma normę intelektualną (np. ma tylko ADHD lub dysleksję), nie jest on grupą docelową dla oligofrenopedagoga.
Zakres obowiązków w szkole i przedszkolu
Codzienna praca na etacie pedagoga specjalnego różni się od pracy specjalisty prowadzącego zajęcia rewalidacyjne (jakim zazwyczaj jest oligofrenopedagog). Pedagog specjalny zatrudniony na nowym stanowisku pełni funkcję „spinacza” całego procesu pomocy psychologiczno-pedagogicznej w placówce.
Z kolei oligofrenopedagog to zazwyczaj praktyk „przy tablicy” lub w gabinecie terapeutycznym, który realizuje konkretne godziny zajęć z konkretnym uczniem, pracując nad usprawnianiem zaburzonych funkcji.
Zadania pedagoga specjalnego (stanowisko)
- Rekomendowanie dyrektorowi działań w zakresie zapewnienia aktywnego i pełnego uczestnictwa uczniów w życiu szkoły.
- Prowadzenie badań i działań diagnostycznych w celu rozpoznawania barier i potrzeb edukacyjnych.
- Współpraca z zespołem nauczycieli przy tworzeniu dokumentacji (WOPFU – Wielospecjalistyczna Ocena Poziomu Funkcjonowania Ucznia, IPET – Indywidualny Program Edukacyjno-Terapeutyczny).
- Udzielanie pomocy rodzicom i nauczycielom w rozwiązywaniu problemów dydaktycznych i wychowawczych.
- Wspieranie nauczycieli w dostosowaniu sposobów pracy do potrzeb uczniów.
Zadania oligofrenopedagoga (specjalista)
- Prowadzenie zajęć rewalidacyjnych (usprawniających) z uczniami z niepełnosprawnością intelektualną.
- Nauka i doskonalenie umiejętności samoobsługowych oraz zaradności życiowej uczniów.
- Rozwijanie i korygowanie zaburzonych funkcji poznawczych (pamięć, uwaga, myślenie).
- Dostosowywanie materiałów dydaktycznych do obniżonych możliwości intelektualnych dziecka (np. tworzenie tekstów łatwych do czytania).
- Wdrażanie alternatywnych metod komunikacji (AAC), jeśli uczeń nie mówi.
Gdzie może pracować pedagog specjalny, a gdzie oligofrenopedagog?
Rynek pracy dla obu grup jest szeroki, ale specyfika placówek determinuje kogo poszukują dyrektorzy.
- Szkoły i przedszkola ogólnodostępne (masowe): Tutaj obligatoryjnie zatrudnia się pedagoga specjalnego (na stanowisko). Może on być z wykształcenia oligofrenopedagogiem, ale pełni rolę koordynatora. Oligofrenopedagog znajdzie tu zatrudnienie także jako nauczyciel wspomagający (współorganizujący kształcenie) dla ucznia z niepełnosprawnością intelektualną.
- Szkoły specjalne i oddziały specjalne: To główne miejsce pracy dla oligofrenopedagogów. Są oni niezbędni w klasach dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną.
- Ośrodki Rewalidacyjno-Wychowawcze (ORW): Placówki dla osób z niepełnosprawnością głęboką, gdzie kluczowe są kompetencje oligofrenopedagoga.
- Poradnie Psychologiczno-Pedagogiczne: Zatrudniają pedagogów specjalnych różnych specjalności (w tym oligofrenopedagogów) do diagnozowania dzieci.